Đau khớp gối, thoái hóa khớp gối: giữ đôi chân đi vững đến tuổi già

“Bác ơi, đầu gối cháu kêu lục cục, có phải thoái hóa rồi không?” — đây là câu hỏi chúng tôi nghe gần như mỗi ngày. Khớp gối là khớp chịu lực lớn nhất cơ thể: mỗi bước đi, gối gánh sức nặng gấp 2–3 lần cân nặng; khi leo cầu thang, con số này còn cao hơn. Không lạ khi gối là nơi “lên tiếng” sớm nhất.

Khớp gối đau vì đâu?

Ở người từ 45 tuổi trở lên, nguyên nhân hay gặp nhất là thoái hóa khớp gối: lớp sụn bọc đầu xương mòn dần, khớp viêm nhẹ, gai xương mọc ra. Ở người trẻ, đau gối thường do chấn thương thể thao, tổn thương sụn chêm, dây chằng hoặc quá tải khi chạy nhảy.

Những yếu tố làm gối “già” nhanh hơn:

• Thừa cân: mỗi 1 kg cân nặng thừa, gối phải gánh thêm khoảng 3–4 kg khi bước đi
• Ngồi xổm, quỳ, leo cầu thang, bê vác nặng thường xuyên
• Cơ đùi yếu vì ít vận động — cơ đùi chính là “giảm xóc” của khớp gối
• Chấn thương gối cũ, chân vòng kiềng hoặc chữ X
• Phụ nữ sau mãn kinh, người có tiền sử gia đình bị thoái hóa khớp

Dấu hiệu thường gặp

• Đau khi đứng lên ngồi xuống, lên xuống cầu thang; nghỉ thì đỡ
• Cứng khớp buổi sáng dưới 30 phút, vận động một lúc thì “trơn” lại
• Có tiếng lạo xạo, lục cục khi co duỗi gối
• Gối sưng nhẹ, về lâu dài có thể biến dạng, đi lại khó

Y học cổ truyền nhìn nhận thế nào?

Đau khớp gối thuộc “chứng tý” — “tý” nghĩa là bế tắc. Phong, hàn, thấp xâm nhập vào kinh lạc làm khí huyết không thông nên gây đau, nặng, tê, sưng. Gối sưng to mà đùi, cẳng chân teo nhỏ thì người xưa gọi hình ảnh là “hạc tất phong” (gối hạc).

Gốc rễ thường nằm ở can thận hư: can chủ cân (gân), thận chủ cốt (xương). Tuổi cao, can thận suy thì gân xương không được nuôi dưỡng, ngoại tà dễ xâm nhập. Vì thế điều trị Y học cổ truyền vừa trừ phong thấp, thông kinh lạc để giảm đau, vừa bổ can thận, mạnh gân xương để giữ khớp bền lâu.

Làm gì tại nhà để gối bớt đau?

Nhiều người nghĩ đau gối thì nên “giữ gối”, ít đi lại. Thực tế ngược lại: cơ đùi khỏe thì khớp gối nhẹ gánh. Tập luyện đúng cách là phương pháp được mọi hướng dẫn điều trị thoái hóa khớp khuyến nghị hàng đầu.

1. Duỗi gối khi ngồi: ngồi ghế, duỗi thẳng một chân, gồng cơ đùi, giữ 5–10 giây rồi hạ xuống. Mỗi bên 10–15 lần
2. Ép gối xuống sàn: ngồi duỗi chân, kê khăn cuộn dưới khoeo, ấn gối xuống khăn, giữ 5 giây. Lặp lại 10 lần
3. Nâng chân thẳng: nằm ngửa, một chân co, chân kia duỗi thẳng nâng lên khoảng 30 cm, giữ 5 giây. Mỗi bên 10 lần
4. Đạp xe tại chỗ hoặc bơi: 20–30 phút, vận động gối mà không phải chịu sức nặng cơ thể
5. Xoa bóp quanh gối: xoa ấm hai bên gối, day huyệt Túc tam lý (dưới gối 4 khoát ngón tay, cách xương ống chân 1 khoát ngón) 1–2 phút

Mẹo nhỏ: chườm ấm khi gối cứng, mỏi; chườm lạnh 10–15 phút khi gối sưng nóng sau vận động nhiều. Giảm 5–10% cân nặng có thể giảm đau gối rõ rệt — đây là “liều thuốc” rẻ và hiệu quả nhất.

Những thói quen nên bỏ

• Ngồi xổm, ngồi bệt, quỳ gối lâu (giặt giũ, lau nhà, làm vườn)
• Leo núi, chạy trên dốc, nhảy cao khi gối đang đau
• Tự ý tiêm thuốc vào khớp, uống thuốc giảm đau, “thuốc khớp” không rõ nguồn gốc — nhiều loại trộn corticoid gây loãng xương, suy thượng thận

Khi nào nên đi khám ngay?

• Gối sưng, nóng, đỏ, kèm sốt — có thể là viêm khớp nhiễm khuẩn hoặc gút
• Không đứng, không đi được sau chấn thương; gối bị “khóa”, không duỗi thẳng được
• Bắp chân sưng, đau, nóng một bên — cần loại trừ huyết khối tĩnh mạch
• Đau tăng dần dù đã nghỉ ngơi, tập luyện; đau cả khi nằm nghỉ ban đêm

Gối của bạn đang ở mức nào? Làm bài tự đánh giá đau khớp gối theo chỉ số Lequesne — 11 câu, khoảng 2 phút. Xem chỉ số Lequesne đánh giá những gì.

Tại phòng khám, chúng tôi giúp bạn thế nào?

Bác sĩ khám gối, đánh giá dáng đi, tầm vận động, xem X-quang để biết mức độ thoái hóa, rồi xây dựng phác đồ riêng:

• Điện châm, ôn châm, cứu ngải: giảm đau, ấm kinh lạc vùng gối
• Xoa bóp bấm huyệt, vận động khớp: giảm co cứng, cải thiện biên độ co duỗi
• Vật lý trị liệu: hồng ngoại, siêu âm, điện xung
• Thuốc thang: bổ can thận, mạnh gân xương, trừ phong thấp theo thể bệnh
• Bài tập tăng cơ đùi được hướng dẫn trực tiếp, kèm lời khuyên giảm cân và chọn giày

Chỉ số Lequesne được chấm lại sau mỗi liệu trình để bạn và bác sĩ cùng theo dõi tiến triển bằng con số cụ thể.

Ảnh minh hoạ: Shixart1985 (CC BY 2.0); Shixart1985 (CC BY 2.0). Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.